Duidelijke taal verbetert het begrip bij alle lezers, ook bij hoogopgeleiden

Bewijst Webmonitoring en Leeshulp

Duidelijke taal wordt vaak gezien als iets voor mensen die moeite hebben met lezen. Maar onderzoek laat zien dat iedereen er beter van leest, ook hoogopgeleiden, managers en zelfs juristen. In dit artikel lees je wat onderzoek zegt over begrijpelijke teksten voor álle lezers en wat dat jullie organisatie oplevert.

In het kort

• Ook experts begrijpen en onthouden een tekst beter als die eenvoudig is geschreven. Juristen begrepen contracten in gewone taal beter dan dezelfde contracten in juridisch jargon.
• Lezers zijn sneller klaar. Officieren die een heldere memo lazen, waren 17% sneller en begrepen de inhoud beter.
• Hoogopgeleiden kiezen er zelf voor. Rechters en advocaten gaven in onderzoek in 80 tot 86% van de gevallen de voorkeur aan de eenvoudige versie van een tekst.

Het moment waarop ook de expert afhaakt

Stel je voor: Mark is financieel directeur. Hij krijgt een beleidsnotitie van twaalf pagina's. De kernboodschap staat op pagina acht, verstopt in een zin van vier regels met drie bijzinnen. Mark leest de notitie twee keer en stuurt dan een mail: "Wat wordt precies van mij gevraagd?" Het besluit schuift een week op.

Bij Tolkie noemen we dit het Huh?-moment: het moment waarop iemand afhaakt omdat de tekst niet duidelijk is. Dat moment is niet voorbehouden aan mensen die moeite hebben met lezen. Het overkomt de directeur, de jurist en de beleidsmedewerker net zo goed. Het verschil is alleen dat zij het minder snel toegeven.

Wat onderzoek laat zien

Dat duidelijke taal voor iedereen beter werkt, is geen mening. Het volgt uit vier dingen die we uit onderzoek weten.

1. Moeilijke taal is ook voor experts moeilijk

Onderzoekers van MIT analyseerden een grote verzameling contracten en vergeleken die met andere soorten teksten, zoals nieuws en wetenschappelijke artikelen. Contracten bleken opvallend veel vakjargon, lijdende vormen en zinnen met ingebedde bijzinnen te bevatten. In experimenten werden tekstfragmenten met die kenmerken slechter begrepen en onthouden dan fragmenten zonder, ook door ervaren lezers (Martínez et al., 2022).

In een vervolgonderzoek lieten dezelfde onderzoekers juristen contracten lezen, in juridische taal of in eenvoudige taal met dezelfde betekenis. De juristen begrepen en onthielden de eenvoudige versie beter, net als leken. Ze vonden de eenvoudige contracten bovendien even goed afdwingbaar en op meerdere punten prettiger (Martínez et al., 2023).

2. Een heldere tekst wordt sneller gelezen

In een Amerikaans onderzoek lazen 262 marineofficieren een zakelijke memo, in een ambtelijke of in een heldere stijl. Wie de heldere versie las, beantwoordde meer vragen goed, was 17% sneller klaar (23% bij de groep op het Pentagon) en voelde half zo vaak de behoefte de memo opnieuw te lezen (Suchan & Colucci, 1989, zoals beschreven in Kimble, 1996–1997).

Hetzelfde zie je bij regelgeving. Toen de Amerikaanse telecomtoezichthouder zijn regels voor marifoons herschreef, beantwoordden lezers gemiddeld 16,9 van de 20 vragen goed, tegenover 10,7 bij de oude regels. Ze hadden daar ook bijna de helft minder tijd voor nodig (Kimble, 1996–1997).

3. Hoogopgeleiden kiezen zelf voor duidelijke taal

In een onderzoek onder 1.462 rechters en advocaten in vier Amerikaanse staten kregen deelnemers steeds twee versies van een juridische tekst te zien, zonder te weten waar het onderzoek over ging. Zij kozen in 80 tot 86% van de gevallen voor de versie in gewone taal (Kimble, 1996–1997).

In een ander onderzoek beoordeelden rechters en juridisch medewerkers de ambtelijke versies van een tekst als inhoudelijk zwakker en minder overtuigend. Van de schrijvers van de heldere versies dachten zij bovendien vaker dat die bij een gerenommeerd advocatenkantoor werkten (Benson & Kessler, 1987, zoals beschreven in Kimble, 1996–1997).

4. Voor wie moeite heeft met lezen, maakt het het grootste verschil

Duidelijke taal helpt iedereen, maar voor sommige lezers bepaalt het of ze de informatie überhaupt kunnen gebruiken. In Nederland heeft 15,9% van de volwassenen tussen 16 en 65 jaar een lage taalvaardigheid (Buisman et al., 2024). En in onderzoek naar overheidsteksten had minstens 30% van de Nederlanders moeite met het begrijpen en toepassen van de meeste teksten over betalen en zorg (Corsius et al., 2023).

Eén tekst die voor iedereen werkt, is dus de efficiëntste keuze: de expert leest sneller, en de lezer die het moeilijk vindt, kan het nu ook.

Wat het oplevert

Duidelijke taal levert vooral tijd op. Dat lijkt klein per tekst, maar het telt snel op. Onderzoekers rekenden voor de Amerikaanse marine uit dat heldere memo's en rapporten, alleen al aan leestijd van officieren, tientallen miljoenen dollars per jaar zouden besparen (Kimble, 1996–1997).

Rekenvoorbeeld. Stel dat 200 medewerkers in jullie organisatie gemiddeld een uur per dag besteden aan het lezen van interne stukken, mails en beleidsteksten. Als heldere teksten 17% leestijd schelen, zoals bij de marineofficieren, dan levert dat ruim 30 uur per dag op. Over 200 werkdagen is dat zo'n 6.800 uur per jaar. Dit is een voorbeeld met aannames, geen belofte. Reken het na met jullie eigen situatie.

De opbrengst zit niet alleen in tijd:

• Snellere besluiten, omdat de kern meteen duidelijk is en er minder heen-en-weer gemaild wordt.
• Minder misverstanden, omdat iedereen dezelfde tekst op dezelfde manier begrijpt.
• Eén versie voor iedereen, zodat je niet aparte teksten hoeft te maken voor verschillende lezers.

Wat dit betekent voor jullie organisatie

Duidelijke taal is geen aparte dienst voor een kleine doelgroep. Het is een manier van schrijven die voor elke lezer werkt. Zo begin je:

1. Zet de kern bovenaan. Begin elke tekst met wat de lezer moet weten of doen. De officieren uit het onderzoek kregen de hoofdboodschap in de eerste alinea.
2. Schrap ingebedde bijzinnen en onnodig jargon. Juist die maken teksten volgens het MIT-onderzoek moeilijk, ook voor experts.
3. Meet je teksten. Kijk welke pagina's en documenten het moeilijkst zijn, zodat je weet waar je moet beginnen.
4. Test ook met experts. Laat niet alleen mensen uit de doelgroep meelezen, maar ook drukke professionals. Vinden zij snel wat ze zoeken?
5. Bied een eenvoudige uitleg waar de tekst moeilijk moet blijven. Soms moet een tekst juridisch precies zijn. Geef lezers dan de mogelijkheid om er een eenvoudige uitleg naast te lezen.

Hoe Tolkie hierbij helpt

Een website of documentenbibliotheek telt al snel honderden teksten. Daar zijn drie Tolkie-oplossingen voor.

Tolkie Webmonitoring meet de teksten op jullie website op leesbaarheid en taalniveau. Dat gebeurt met Lint, een leesbaarheidsinstrument van de Universiteit Utrecht dat is gebaseerd op begripstesten met 2.700 lezers (Pander Maat et al., 2023). Zo zien jullie in één overzicht welke teksten voor iedere lezer zwaarder zijn dan nodig.

Simpele Uitleg in de Tolkie Leeshulp laat bezoekers een moeilijke pagina met één klik in eenvoudige taal lezen. Dat werkt: in Nederlands onderzoek naar overheidsbrieven die met AI waren vereenvoudigd, beantwoordden lezers 19% meer vragen goed dan bij de oorspronkelijke brieven (Beks van Raaij et al., 2024).

Tolkie Gebruikersonderzoek laat jullie teksten testen door echte lezers, zodat jullie weten of de tekst niet alleen op papier, maar ook in de praktijk werkt.

Samen zorgen ze ervoor dat het Huh?-moment niet alleen bij de lezer met leesproblemen verdwijnt, maar ook bij de drukke directeur.

Bronnen

Beks van Raaij, N., Kolkman, D., & Podoynitsyna, K. (2024). Clearer governmental communication: Text simplification with ChatGPT evaluated by quantitative and qualitative research. In Proceedings of the Workshop on DeTermIt! Evaluating Text Difficulty in a Multilingual Context @ LREC-COLING 2024. ACL Anthology. https://aclanthology.org/people/nadine-beks-van-raaij/unverified/ (opent extern)

Buisman, M., Bollen, I., Jacobs, B., Huijts, T., Cornelisse, R., Van Guilik, N., Elshof, D., & Van Griensven, L. (2024). PIAAC 2023: Kernvaardigheden van volwassenen. Resultaten van de Nederlandse survey 2023 (Rapport 1143). Kohnstamm Instituut. https://piaaconderzoek.nl/resultaten-piaac-2023/ (opent extern)

Corsius, M., Van der Pool, E., & Sluis-Thiescheffer, W. (2023). Begrijp jij het? Mixed-method monitor van overheidsteksten. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 45(1), 40–65. https://doi.org/10.5117/TVT2023.3.003.CORS (opent extern)

Kimble, J. (1996–1997). Writing for dollars, writing to please. The Scribes Journal of Legal Writing, 6. https://scribes.org/wp-content/uploads/2022/12/Scribes_vol6_04_Writing_for_Dollars.pdf (opent extern)

Martínez, E., Mollica, F., & Gibson, E. (2022). Poor writing, not specialized concepts, drives processing difficulty in legal language. Cognition, 224, 105070. https://doi.org/10.1016/j.cognition.2022.105070 (opent extern)

Martínez, E., Mollica, F., & Gibson, E. (2023). Even lawyers do not like legalese. Proceedings of the National Academy of Sciences, 120(23), e2302672120. https://doi.org/10.1073/pnas.2302672120 (opent extern)

Pander Maat, H., Kleijn, S., & Frissen, S. (2023). LiNT: een leesbaarheidsformule en een leesbaarheidsinstrument. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 45(1). https://doi.org/10.5117/TVT2023.3.002.MAAT (opent extern)

Laurens van den Berg schreef dit artikel.