Testen met laaggeletterden: waarom praten met je doelgroep zo belangrijk is
Deze week (8 t/m 15 september) besteden veel organisaties aandacht aan laaggeletterdheid. Het is namelijk de Week van Lezen en Schrijven. Een belangrijke week, want er zijn nog steeds veel mensen die moeite hebben met lezen en schrijven. Er wordt daarom extra aandacht besteed aan laaggeletterdheid, cijfers, taalniveaus en manieren om communicatie begrijpelijker te maken. Maar hoe vaak praten we eigenlijk met laaggeletterden zelf? Tijdens de Week van Lezen en Schrijven vinden wij dat een interessante vraag. We schrijven namelijk vaak voor laaggeletterden, maar zonder ooit met hen te praten. Maar als je wilt weten of jouw communicatie werkt voor mensen die moeite hebben met lezen en schrijven, wie kan dat dan beter beoordelen dan de mensen zelf?
Zijn hulpmiddelen voor begrijpelijk schrijven voldoende?
Er zijn tegenwoordig allerlei hulpmiddelen die kunnen helpen bij het schrijven van begrijpelijke teksten. Denk aan B1-richtlijnen, leesbaarheidschecks en praktische schrijftips. Allemaal tools die je helpen om bewuster naar je taalgebruik te kijken. Maar een richtlijn kan je niet vertellen wat iemand daadwerkelijk denkt wanneer hij of zij jouw tekst leest. Loopt iemand vast op een bepaald woord? Wordt een zin anders geïnterpreteerd dan jij had bedoeld? Mist er belangrijke informatie? Of blijkt iemand vooral moeite te hebben met de volgorde waarin informatie wordt aangeboden? Dat ontdek je pas wanneer een laaggeletterde je tekst leest.
In gesprek met laaggeletterden
Bij Tolkie zien we steeds weer hoeveel waardevolle inzichten het oplevert om met laaggeletterden zelf in gesprek te gaan. Vorig jaar organiseerden we bijvoorbeeld vier workshops, waarbij bij elke workshop iemand aanwezig was die zelf moeite heeft met lezen en schrijven. Dat zorgde voor waardevolle gesprekken en inzichten, omdat zij iets toevoegen wat je niet uit een theorieboek of richtlijn haalt: een perspectief vanuit eigen ervaring. Wij vinden het eigenlijk best bijzonder dat er nog regelmatig communicatie wordt ontwikkeld voor een doelgroep, zonder die doelgroep bij het proces te betrekken. Ook tijdens de Week van Lezen en Schrijven is er veel aandacht voor laaggeletterdheid en begrijpelijke communicatie. En dat is natuurlijk belangrijk. Maar misschien kunnen we deze week nog een stap verder gaan: ga eens in gesprek met iemand die moeite heeft met lezen en schrijven. En in het kader van Testember: test je teksten eens. Leg bijvoorbeeld een brief, formulier of webpagina voor en vraag wat diegene ervan vindt. Wat is duidelijk? Waar ontstaan vragen? Welke woorden zijn onbekend? Het levert vaak veel inzichten op!
Is je doelgroep echt zo moeilijk te vinden?
Wanneer we het met organisaties hebben over testen en gebruikersonderzoek, komen vaak dezelfde bezwaren naar voren: We hebben geen tijd, er is geen budget of we kunnen de doelgroep niet makkelijk vinden. Allemaal begrijpelijke redenen. Maar misschien speelt er soms nog iets anders mee. Vinden we het niet gewoon een beetje spannend? Het is een beetje vergelijkbaar met iemand aanspreken in een kroeg. Je kunt allerlei redenen bedenken waarom je niet op die persoon afstapt. Misschien is het niet het juiste moment. Misschien weet je niet wat je moet zeggen. Misschien is diegene helemaal niet geïnteresseerd. Maar uiteindelijk ben je misschien gewoon een beetje bang voor de reactie. Met gebruikersonderzoek kan dat net zo werken. Want wat als iemand jouw zorgvuldig geschreven tekst helemaal niet begrijpt? Wat als blijkt dat je uren hebt besteed aan een tekst die alsnog niet werkt voor de doelgroep? Dat kan confronterend zijn, maar juist daarom is testen ook zo waardevol.
Je tekst hoeft niet perfect te zijn om hem te testen
Wachten tot een tekst perfect is voordat je hem laat zien, heeft weinig zin. Juist door tussentijds feedback te vragen, kun je ontdekken wat er nog ontbreekt of beter kan. Misschien schrijf je dan wel veel sneller een begrijpelijke tekst. Probeer tijdens een test ook niet te veel uit te leggen. Het is namelijk verleidelijk om te zeggen: “Wat hier eigenlijk mee bedoeld wordt…” of “Je moet deze zin zo lezen…” Maar daarmee beïnvloed je de test. Luister liever naar wat iemand zelf zegt en observeer waar diegene twijfelt of vastloopt. Een paar eenvoudige vragen kunnen al veel opleveren, denk aan:
· Wat denk je dat de boodschap van deze tekst is?
· Kun je in je eigen woorden vertellen wat je nu moet doen?
· Zijn er woorden die je niet begrijpt?
· Waar moest je opnieuw lezen?
· Mis je informatie?
En misschien wel de belangrijkste tip: verdedig je tekst niet. Het doel is niet om te bewijzen dat je tekst eigenlijk wel duidelijk is. Het doel is om te ontdekken hoe je hem beter kunt maken. Gebruik de feedback vervolgens om je tekst aan te passen. En als het mogelijk is, test je de nieuwe versie opnieuw.
Van praten over naar praten met
Aandacht vragen voor laaggeletterdheid blijft belangrijk. Maar begrijpelijke communicatie ontstaat niet alleen achter een bureau. De mensen voor wie je schrijft, kunnen je iets vertellen wat geen tool, richtlijn of collega kan vervangen. Misschien begrijpen ze je tekst precies zoals bedoeld, maar misschien ontdek je dat de belangrijkste boodschap helemaal niet overkomt. Dat zijn soms confronterende inzichten, maar vooral waardevolle inzichten. Dus misschien is dit tijdens de Week van Lezen en Schrijven een mooie uitdaging: praat niet alleen over laaggeletterdheid, maar ga juist eens in gesprek met iemand die moeite heeft met lezen en schrijven. Leg een brief, formulier of webpagina voor en vraag: wat vind jij hiervan? Want als we echt willen dat onze communicatie begrijpelijk is voor iedereen, moeten we misschien beginnen bij de mensen om wie het gaat.
Heb je echt geen tijd om je teksten te testen? Probeer dan eens Tolkie Gebruikersonderzoek! Met Tolkie Gebruikersonderzoek laat je brieven, e-mails en formulieren testen door mensen die zelf moeite hebben met lezen. Je uploadt een tekst, wacht een paar dagen en krijgt een rapport vol concrete verbeterpunten. Je hoeft zelf dus geen onderzoek op te zetten. Benieuwd hoe dat werkt? Neem dan contact met ons op of plan gelijk een gratis demo in!