Leesbaarheidsmetingen voorspellen begrip, maar vervangen lezers niet

Bewijst Webmonitoring en Gebruikersonderzoek

Hoe weet je of jullie teksten begrijpelijk zijn? Bij een paar pagina's kun je dat nog op gevoel inschatten. Bij een website met honderden pagina's of een organisatie met duizenden brieven lukt dat niet meer. In dit artikel lees je wat onderzoek zegt over het meten van leesbaarheid, hoe je metingen combineert met lezers, en wat dat jullie organisatie oplevert.

In het kort

• Een goede leesbaarheidsformule voorspelt hoe goed lezers een tekst begrijpen. Lint, het Nederlandse instrument van de Universiteit Utrecht, is gebaseerd op begripstesten bij 2.700 lezers.
• Meten maakt zichtbaar waar je moet beginnen en of je vooruitgaat. De Rijksoverheid meet daarom elk jaar het taalniveau van Rijksoverheid.nl.
• Meten en lezerstests versterken elkaar. Bij de Belastingdienst wijzen een automatische taalscan, een klantpanel en een medewerkerspanel dezelfde probleemteksten aan.

Het moment waarop je niet meer weet waar je moet beginnen

Stel je voor: Fleur is webredacteur bij een gemeente. De website telt ruim 1.200 pagina's. Haar leidinggevende vraagt of de teksten "wel begrijpelijk genoeg" zijn. Fleur weet dat sommige pagina's al jaren niet zijn bijgewerkt en dat collega's van verschillende afdelingen er teksten op zetten. Maar welke pagina's zijn echt te moeilijk? En waar moet ze beginnen?

Bij Tolkie noemen we het moment waarop een lezer afhaakt het Huh?-moment. Fleur weet dat die momenten op haar website voorkomen. Ze weet alleen niet waar. Zonder meting blijft het gissen.

Wat onderzoek laat zien

Leesbaarheid meten is in Nederland grondig onderzocht. Vier inzichten zijn belangrijk.

1. Een leesbaarheidsformule kan begrip voorspellen

Onderzoekers van de Universiteit Utrecht ontwikkelden Lint, het Leesbaarheidsinstrument voor Nederlandse Teksten. Ze testten 120 teksten op begrip bij 2.700 scholieren en zochten uit welke tekstkenmerken samenhangen met hoe goed lezers een tekst begrijpen (Pander Maat et al., 2023).

Vier kenmerken bleken het meest te zeggen: hoe vaak woorden voorkomen in het Nederlands, hoe concreet woorden zijn, hoe lang zinsdelen zijn en hoe ver woorden die bij elkaar horen in een zin uit elkaar staan. Elk van die kenmerken wordt ook in eerder onderzoek naar tekstbegrip ondersteund. Lint helpt daarmee om leesbaarheid in te schatten, problemen in een tekst op te sporen en te kiezen tussen verschillende versies van een tekst (Pander Maat et al., 2023).

2. Meten werkt op grote schaal

De Rijksoverheid gebruikt software om teksten op Rijksoverheid.nl te scannen op moeilijke woorden, lange zinnen en lijdende vormen. Eén keer per jaar meet de redactie het gemiddelde taalniveau van de hele website. Zo weet de redactie of aanpassingen aan de teksten resultaat opleveren (Rijksoverheid, z.d.).

De Belastingdienst ontwikkelde een taalscan die binnen vijf seconden laat zien of een brief begrijpelijk en toegankelijk is. Met die scan en andere instrumenten heeft de dienst duizenden brieven getoetst (Belastingdienst, 2024).

3. Meten en lezers versterken elkaar

In onderzoek in opdracht van het ministerie van BZK en de Taalunie werden teksten van ruim 70 overheidsorganisaties op drie manieren onderzocht: met Lint, met interviews door communicatieprofessionals en met vragenlijsten onder lezers met verschillende leesvaardigheid. Minstens 30% van de Nederlanders bleek moeite te hebben met de meeste teksten. De onderzoekers laten zien dat de drie methoden elkaar goed aanvullen. Lezers wezen bijvoorbeeld ook op onverwachte informatie en een ongepaste toon, iets wat een formule niet meet (Corsius et al., 2023).

De Belastingdienst ziet hetzelfde. De uitkomsten van de taalscan, het klantpanel met mensen uit de doelgroep en het panel van ruim 400 medewerkers komen met elkaar overeen. Dat maakt de combinatie volgens de Belastingdienst tot goede input voor redacteuren (Belastingdienst, 2024).

4. Begrijpelijk betekent: vinden, begrijpen en gebruiken

Sinds 2023 is er een internationale ISO-norm voor duidelijke taal. Die norm beschrijft vier principes: lezers krijgen wat ze nodig hebben, ze vinden het makkelijk, ze begrijpen het makkelijk en ze kunnen de informatie makkelijk gebruiken. De norm vraagt organisaties ook om te blijven evalueren hoe lezers de informatie gebruiken (International Organization for Standardization, 2023).

Een leesbaarheidsmeting zegt veel over het derde principe: is de tekst te begrijpen? Lezerstests laten daarnaast zien of mensen de informatie vinden en ermee kunnen doen wat nodig is.

Wat het oplevert

Structureel meten maakt van begrijpelijke taal iets wat je kunt sturen:

• Je weet waar je moet beginnen. In plaats van alle pagina's tegelijk aan te pakken, begin je bij de teksten die het moeilijkst zijn.
• Je ziet of je vooruitgaat. Net als bij Rijksoverheid.nl laat een herhaalde meting zien of verbeteringen resultaat hebben.
• Je kunt het aantonen. Aan directie, bestuur of toezichthouder laat je met cijfers zien hoe begrijpelijk jullie teksten zijn.
• Je bespaart tijd. Een automatische meting doet in seconden waar een redacteur uren voor nodig heeft.
• Lezerstests worden gerichter. Je laat lezers alleen de teksten testen waar de meting al op wijst.

Wat dit betekent voor jullie organisatie

Zo maak je begrijpelijkheid meetbaar:

1. Doe een nulmeting. Meet de leesbaarheid van alle teksten op jullie website, zodat je weet waar je staat.
2. Kies een doel. Bepaal welk niveau jullie willen halen, bijvoorbeeld voor de belangrijkste pagina's eerst.
3. Begin bij de moeilijkste en belangrijkste teksten. Combineer de meting met gegevens over welke pagina's het meest worden bezocht.
4. Test met lezers waar het ertoe doet. Laat de belangrijkste teksten ook beoordelen door mensen uit de doelgroep.
5. Meet opnieuw. Herhaal de meting regelmatig, zodat je ziet of jullie vooruitgaan en nieuwe teksten op niveau blijven.

Hoe Tolkie hierbij helpt

Tolkie Webmonitoring meet de teksten op jullie website op leesbaarheid en taalniveau, met Lint van de Universiteit Utrecht. Jullie zien per pagina hoe begrijpelijk de tekst is en welke pagina's de meeste aandacht nodig hebben. Met periodieke rapportages volgen jullie hoe de leesbaarheid zich ontwikkelt, ook als er nieuwe teksten bij komen.

Tolkie Gebruikersonderzoek laat de teksten testen door de mensen voor wie ze bedoeld zijn, ook door mensen die moeite hebben met lezen. Zo combineren jullie wat de meting laat zien met wat lezers ervaren, precies zoals de Belastingdienst en de onderzoekers van de overheidsmonitor dat doen.

Samen laten ze zien waar het Huh?-moment op jullie website ontstaat, en of het na verbetering verdwenen is.

Bronnen

Belastingdienst. (2024, 25 maart). Programma Begrijpelijke Brieven: "We hebben al veel bereikt". https://over-ons.belastingdienst.nl/programma-begrijpelijke-brieven-we-hebben-al-veel-bereikt/ (opent extern)

Corsius, M., Van der Pool, E., & Sluis-Thiescheffer, W. (2023). Begrijp jij het? Mixed-method monitor van overheidsteksten. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 45(1), 40–65. https://doi.org/10.5117/TVT2023.3.003.CORS (opent extern)

International Organization for Standardization. (2023). Plain language — Part 1: Governing principles and guidelines (ISO 24495-1:2023). https://committee.iso.org/standard/78907.html (opent extern)

Pander Maat, H., Kleijn, S., & Frissen, S. (2023). LiNT: een leesbaarheidsformule en een leesbaarheidsinstrument. Tijdschrift voor Taalbeheersing, 45(1). https://doi.org/10.5117/TVT2023.3.002.MAAT (opent extern)

Rijksoverheid. (z.d.). Taalniveau B1. Communicatierijk. Geraadpleegd op 9 oktober 2026, van https://www.communicatierijk.nl/vakkennis/rijkswebsites/aanbevolen-richtlijnen/taalniveau-b1 (opent extern)

Laurens van den Berg schreef dit artikel.